Bài đánh giá smartphone

Abandonware là gì, và nó có hợp pháp hay không?

Có nhiều website hiện cung cấp miễn phí các phần mềm trước đây từng có phí mà không quan tâm đến tính hợp pháp của việc này.

abandon

Dù bạn có thích hay không những website torrent và website phần mềm lậu, thì rõ ràng ở hầu hết mọi quốc gia trên thế giới, chúng đều được xem là bất hợp pháp. Tuy nhiên, có một loại website nằm giữa lằn ranh tốt – xấu: những website abandonware – ví dụ như Abandonia – chuyên cung cấp đủ loại game có thể tải về miễn phí. Nhiều trong số các website như vậy đã tồn tại qua nhiều năm, và khiến chúng ta đặt ra câu hỏi: abandonware có hợp pháp không?

Abandonware là gì?

Thuật ngữ “abandonware” ám chỉ các phần mềm không còn được hỗ trợ nữa, hay bản quyền của chúng không còn bị kiểm soát gắt gao nữa. Phần mềm thường trở thành abandonware vì công ty sở hữu bản quyền đối với nó đã ngừng hoạt động hoặc được bán cho một chủ sở hữu mới, nhưng người này không hứng thú với việc tiếp tục phát triển nó.

Một số phần mềm trở thành abandonware thông qua một công bố chính thức hoặc dưới sự hỗ trợ của các nhà phát triển nên nó. Ví dụ, mã nguồn của trò chơi Descent đã được tung ra bởi các nhà phát triển vào năm 1997. Nhiều trò chơi khác cũng được xử lý theo cách tương tự.

Abandonware có hợp pháp không?

Vậy thì tải về abandonware có phải là hành động hợp pháp?

Câu trả lời đơn giản là không, abandonware không hợp pháp. Ngay cả khi tác giả đã bỏ rơi sản phẩm đã đăng ký bản quyền của họ, nó không tự động trở thành tài sản công. Bản quyền của sản phẩm vẫn tồn tại cho đến khi hết hạn, và khoảng thời gian này khác nhau giữa các quốc gia. Thông thường, bản quyền của một trò chơi điện tử là ít nhất 70 năm, và tối đa 125 năm.

Vậy thì tại sao các website như Abandonia vẫn hoạt động tốt? Chắc họ phải bị kiện liên tục chứ? Giống như hầu hết mọi điều luật, bạn chỉ bị trừng phạt nếu bị bắt – và những cơ quan hành pháp luôn sẵn sàng và hoàn toàn có khả năng buộc bạn phải “ăn hành”. Dưới đây là lý do tại sao dù abandonware là bất hợp pháp, nó vẫn lách được qua kẽ hở của luật pháp.

Đại đa số nội dung trên các website abandonware đã không còn người chủ sở hữu nào để kiểm soát bản quyền, do đó không ai có thể kiện cả. Trong một số trường hợp, chủ phần mềm vẫn còn đó, nhưng không yêu cầu thực thi bản quyền. Ví dụ, bạn có thể tìm thấy tựa game phiêu lưu – hành động kinh điển System Shock trên khá nhiều website abandonware, thế nhưng công ty nắm giữ bản quyền hiện tại của nó là Electronic Arts lại chẳng đoái hoài gì đến chuyện đó.

abandon

Tải về abandonware có phải là việc làm hợp pháp?

Không, việc tải về abandonware là bất hợp pháp. Nhưng liệu bạn có bị cơ quan bảo vệ sở hữu trí tuệ gõ cửa, hay phải ra tòa vì vi phạm bản quyền hay không? Khả năng là rất rất thấp.

Mặc cho tính bất hợp pháp của abandonware, chưa có vụ kiện ra tòa nào liên quan đến nó. Ít nhất thì chúng ta vẫn chưa thấy ai bị truy tố vì tải về và chơi một tựa game thuộc dạng abandonware cả. Trong một vụ kiện về vi phạm bản quyền, các công ty nắm giữ bản quyền thường gửi đi một văn bản yêu cầu chấm dứt sử dụng sản phẩm trước khi đâm đơn kiện ra tòa. Khi điều đó xảy ra, các website abandonware sẽ gỡ bỏ tựa game hay phần mềm được đề nghị. Và thế là xong; chẳng mấy ai…rỗi hơi kéo nhau ra tòa cả.

Các website abandonware nghĩ ra khá nhiều cách lách luật quốc tế để tiếp tục hoạt động, sử dụng các dịch vụ hosting đặt tại các quốc gia có chính sách khá lỏng lẻo về nạn ăn cắp bản quyền, thực thi bản quyền… Ví dụ, website abandonware “Home of the Underdogs” được thành lập tại Thái Lan, trong khi Abandonia thì ở Thụy Điển.

Tất nhiên, nếu một nhà phát triển tung ra một phần mềm dưới hình thức miễn phí, mọi chuyện lại khác. Dù hiếm, nhiều tựa game vẫn được tung ra dưới giấy phép General Public License, Creative Commons, và các loại giấy phép công cộng khác. Theo cách này, game không thể bị thu hồi – nhưng nhà phát triển vẫn có thể nắm bản quyền của các phiên bản mới, hoặc đã qua chỉnh sửa lại của game.

Một lý do khác giải thích cho việc hiếm khi có một vụ kiện pháp lý nào xoay quanh abandonware là sự thiện chí của các công ty. Electronic Arts có quyền xóa bỏ mọi bản sao miễn phí của System Shock trên thị trường. Nhưng làm vậy để làm gì? Một vụ kiện tụng pháp lý có thể trở thành một thảm họa PR, khiến hình ảnh công ty trong mắt game thủ xấu đi rất nhiều.

Tương tự, đối vối những tựa game họ thực sự quan tâm, như series Ultima, bạn sẽ không thể tìm thấy chúng trên các website abandonware.

Bởi những rào cản đã nói ở trên, abandonware dường như khá an toàn xét từ quan điểm pháp lý. Những người phân phối abandonware hiếm có khả năng phải ra tòa, miễn là họ tuân thủ mọi văn bản chấm dứt phân phối được đưa ra.

Abandonware có an toàn không?

Có rất nhiều website abandonware, tất cả đều cung cấp một danh sách các sản phẩm cũ rất giống nhau để bạn tải về. Với số lượng website nhiều như vậy, việc tải về abandonware có an toàn không?

Câu trả lời nằm ở website bạn tải về. NHững website abandonware lớn như MyAbandonware và Abandonia đều an toàn, phục vụ hàng ngàn người dùng mỗi ngày. Những website này còn lưu trữ hầu hết mọi sản phẩm abandonware, do đó bạn không cần tìm đến các website mờ ám khác đang hiện diện khắp nơi trên internet.

Tại sao các website abandonware lại tồn tại và tại sao bạn lại muốn tải chúng về?

Abandonware là bất hợp pháp. Nhưng nó cũng có mặt tích cực.

Đầu tiên, và quan trọng nhất, là nhằm bảo tồn. Các website abandonware bảo tồn những tựa game đã cũ để bất kỳ ai cũng truy cập được, khi mà khá nhiều tựa game cũ đang dần biến mất trong thời đại số.

Dù có một số nỗ lực nhằm bảo vệ các tựa game cũ và mã nguồn của chúng, như Internet Archive hay những nỗ lực của Thư viện Anh, những dự án này có tính chọn lọc cao. Còn các website abandonware sẽ giúp rất nhiều tựa game khác “sống sót”.

Thứ hai là ý muốn của các nhà phát triển game.

“Nó có phải là vi phạm bản quyền không? Đúng. Rồi sao?” – Tim Schafer tại Double Find Productions (studio phát triển các tựa game kinh điển như Grim Fandango, Day of the Tentacle…) nói.

“Hầu hết các nhà làm game không còn thu lợi nhuận từ các tựa game cũ nữa. Hầu hết các nhóm sáng tạo đằng sau những tựa game đó từ lâu đã rời bỏ các công ty phát hành game, do đó không còn cách nào để những người xứng đáng tiếp tục được hưởng lợi nhuận từ chúng. Vậy thì, cứ tiếp tục đi – ăn cắp tựa game đó đi! Hãy lan tỏa tình yêu thương!”

gog

Sự khác biệt giữa GOG và các website abandonware khác?

Vẫn còn rất nhiều người hào hứng với các tựa game abandonware. Những thế hệ game thủ ngày xưa muốn tìm lại niềm đam mê của mình. Còn các game thủ trẻ tuổi lại muốn “khai quật” lại các tựa game kinh điển thông qua các website abandonware.

Những có một website mà bạn hẳn khá quen thuộc, đang thực hiện việc quảng bá và bảo vệ các tựa game abandonware tốt hơn bất kỳ website nào khác: GOG.com

GOG.com từng có tên là Good Old Games, nhưng sau đó đã đổi tên nhãn hiệu để bán cả các tựa game mới hiện đại nữa. Dưới cái tên Good Old Games, website này bán các tựa game đã bị bỏ rơi, biến abandonware thành một “phi vụ” làm ăn thành công ngoài sức tưởng tượng. Thay vì cung cấp các tựa game abandonware miễn phí, Good Old Games hợp tác với các công ty nắm giữ bản quyền để tái xuất bản game của họ.

Theo nhiều ý kiến, thành công của GOG đã đe dọa đến tương lai của abandonware. Nhiều tựa game đã bị bỏ rơi nay lại được mang ra bán để thu lời cho bất kỳ ai đang nắm giữ bản quyền đối với chúng. Trong nhiều trường hợp, người hưởng lợi không phải là nhà phát triển ban đầu. Lợi nhuận tiềm tàng từ các tựa game cũ đã mang lại cho những người sở hữu bản quyền một lý do để đấu tranh bảo vệ tài sản của họ.

Thành công của GOG còn khiến chúng ta nhận ra rõ ràng hơn tính bất hợp pháp của abandonware. Sự khác biệt duy nhất giữa GOG và Abandonia là nguy cơ bị kiện tụng. Những lý lẽ biện minh, như độ tuổi hay tính không tương thích với các hệ thống hiện tại, đều không còn được đặt nặng nữa.

Abandonware là bất hợp pháp

Nói vậy, nhưng bạn có lẽ chẳng gặp vấn đề gì nếu tải về một trò chơi cũ, nạp nó vào một trình giả lập, và chơi suốt ngày đêm.

Những vấn đề đi kèm, cũng như những điều khoản pháp lý liên quan đến abandonware sẽ không thay đổi bởi luật bản quyền. Và nếu có thể, bạn nên tìm mua các bản trả phí của một tựa game cũ trên các website như GOG.com – vừa để ủng hộ bản quyền, vừa để đảm bảo an toàn cho máy tính của bạn.

Minh.T.T (theo MakeUseOf)